
Miński zestaw olimpijski
- Okres produkcji: przełom lat 70. i 80. XX wieku
- Pochodzenie: Białoruś
- Materiał: tworzywo sztuczne
- Charakter: nowoczesny, dekoracyjny, użytkowy
- Stan zachowania: widoczne ślady użytkowania
Zestaw zaintrygował mnie swoją niespotykaną formą. Odważnie potraktowane sylwetki zachowują proporcje i rozpoznawalność poszczególnych bierek – od razu wiadomo, kto jest kim na szachownicy ;) Ten egzemplarz odnalazła moja żona na lokalnym ryneczku staroci. Jak to zwykle bywa, ówczesny właściciel podkreślał jego wyjątkowość, choć o samym przedmiocie wiedział niewiele. Trzeba mu jednak przyznać: miał nosa. Trudno przejść obojętnie obok takiego wzornictwa, a plastikowego zestawu o podobnym charakterze ze świecą szukać po świecie.
Niestety, nasz egzemplarz nie był w najlepszym stanie. Na figurach zastałem ślady kleju, najprawdopodobniej cyjanoakrylowego, kilka połamanych elementów oraz liczne zabrudzenia. Niektóre zmiany powierzchni mogły też wynikać ze starzenia się tworzywa i sporej ekspozycji na światło. Z pewną dozą chałupniczej nostalgii, jak i nutą smutku muszę oznajmić, że poprzednie dekady zdecydowanie odcisnęły na nim swoje piętno.
Pomimo wszystko, kiedy pierszy raz ujrzałem te smukłe figury, pojawiła się myśl: „Oho, toć to przecież będzie się przewracać”. No, jak wielkie było moje zdziwienie, gdy wziąłem je do ręki. Podstawy są dociążone, a bierki stoją zaskakująco pewnie. Sprawiają wrażenie zaprojektowanych z myślą o codziennym użytkowaniu i setkach partii rozgrywanych w szare deszczowe popołudnia, bez potrzeby ciągłego poprawiania przewracających się figur. Chociaż na półce też potrafią się rewelacyjnie odnaleźć – ale do tego jeszcze wrócę.
Zestaw znany jako „Olimpijski” lub „Mińsk” datuje się zwykle na przełom lat 70. i 80. XX wieku i wiąże z produkcją na terenie ówczesnej Białoruskiej SRR. W opisach kolekcjonerskich pojawiają się również informacje o późniejszych odmianach ukraińskich, różniących się między innymi srebrnymi pierścieniami i oznaczeniami kasety. Dokładne przypisanie konkretnego egzemplarza wymaga jednak sprawdzenia jego sygnatur – na samej podstawie figur ciężko rozstrzygać ich całą historię.
Sportowo-olimpijskie zdobienia od razu podsuwają skojarzenie z największymi wydarzeniami szachowymi. Trop prowadzi jednak do letnich igrzysk w Moskwie, które swój początek miały 19 lipca 1980 roku, a nie jak na pozór mogłoby się wydawać do rozgrywanej w tym samym roku olimpiady szachowej na Malcie. Nie ma co, zbieżność aż kusi do nadinterpretacji, lecz sama nazwa (która nomen omen została nadana przez kolekcjonerów) nie świadczy o turniejowym przeznaczeniu zestawu ani o jego obecności na stołach podczas jakichkolwiek większych rozgrywkach tamtych lat.
Aczkolwiek, jego pamiątkowy charakter dobrze tłumaczy jego wygląd. Olimpijska symbolika, pompatyczny sznyt, ozdobne pierścienie i sposób prezentacji bierek pozwalają przypuszczać, że miał służyć również jako suvenir który przez reszte dni ma przypominać szczęśliwcowi o Moskiewskich igrzyskach. Czy właśnie taka była intencja projektantów? Zestaw tak sprawnie łączy ze sobą funkcję użytkową z dekoracyjną - gdzie ta druga stanowczo wybija się na pierwszy plan - że ciężko odnieść inne wrażenie.
Same figury mają smukłe, walcowo-geometryczne sylwetki, które kojarzą mi się z radzieckim futuryzmem. Białe i czarne tworzywo uzupełniają pierścienie w złotym kolorze, które nadają całości elegancki posmak - czysty radziecki przepych (tani i plastikowy ;))!
Król i hetman prezentują się nadwyraz pompatycznie - chociaż takie ich zadanie prawda? - zachowując przy tym właściwą skalę i proporcje względem reszty zestawu. Mimo wyrazistych i na pozór odrębnych od siebie detali cała kompozycja pozostaje spójna co finalnie ukazuje osobliwy charakter każdej figury z osobna. Na specjalnie miejsce w moim sercu zasługują ostro poprowadzone linie gońca oraz nonszalancko-odmienna głowa skoczka - istne geometryczne fikumiku.
Na osobną uwagę zasługuje wyjątkowa w swej osobliwości kaseta, która po otwarciu może posłużyć jako niewielki postument – tak, dobrze przeczytaliście. Jedna jej część mieści opis produktu oraz cenę pisany cyrylicą, których liternictwo oddaje sowiecki charakter produkcji. Druga zaś, zawiera profilowane miejsca na bierki, z czarno-białym motywem pól w tle. Ułożone w nich figury można wyeksponować wraz z otwartą kasetą na półke, co potwierdza, że zestaw był konstruowany jako wspomniany wcześniej suvenir.
I tu wracam do pierwszego wrażenia. Początkowo zobaczyłem enigamtyczne figury, których stabilności czy "grywalności" zupełnie nie ufałem a ostatecznie oglądam zestaw, którym mam ochotę zarówno zagrać partyjkę, jak i po prostu delektować się jego upominkowym jestestwem, wyobrażając sobie czerwono - szare Moskiewskie uliczki, przepełnione zapachem plastiku, wydobywającym się z dziesiątek świeżo upieczonych "Olimpijskich zestawów" porozstawianych na stołach.


Historia i pochodzenie zestawu
Datowanie i cechy zestawu
Zestaw, który dziś najczęściej spotyka się pod nazwą „Minsk Olympic”, powstał w Związku Radzieckim i był produkowany co najmniej w latach 70. i 80. XX wieku. Jego charakterystyczny wzór doczekał się kilku odmian, dlatego poniższa historia dotyczy całej rodziny tych kompletów, a nie wyłącznie jednego egzemplarza. [1, 4]
Za produkcję odpowiadało Mińskie Zjednoczenie Produkcyjne Wyrobów z Tworzyw Sztucznych (Минское ПО пластмассовых изделий) działające w Białoruskiej SRR. Taką atrybucję podaje muzealna karta zestawu. Rosyjski skrót ПО oznacza właśnie zjednoczenie produkcyjne, nie wskazuje więc konkretnego zakładu, w którym wykonywano figury. Nie znamy też dokładnego roku, w którym model wszedł do produkcji. [1]
Najpewniejsze datowanie przynosi zachowany komplet z rokiem 1984 oznaczonym na pudełku. Inne egzemplarze są opisywane szerzej - jako pochodzące z końca lat 70. lub początku lat 80. - lecz są to szacunki rynku kolekcjonerskiego. Możemy więc bezpiecznie umieścić zestaw w tej epoce, ale nie mamy podstaw, by wskazać konkretny rok narodzin projektu. [5, 6]
Przydomek „olimpijski” niemal automatycznie prowadzi do Moskwy i igrzysk z 1980 roku. Tak też tłumaczy go część kolekcjonerów, choć nazwa bywa używana również wobec kompletów, których opakowania nie mają olimpijskiej dedykacji. Brakuje dotąd zamówienia, dokumentacji projektowej lub innego źródła, które potwierdzałoby oficjalny związek zestawu z igrzyskami. Tym bardziej nie należy łączyć go z olimpiadą szachową rozegraną w tym samym roku na Malcie. [4]
Rodzinę tych zestawów łatwo rozpoznać po szerokich, kolistych podstawach, smukłych trzonach, metalowych pierścieniach i kontrastowych zwieńczeniach. Zachowane komplety nie są przy tym identyczne: w jednym król ma 10 cm wysokości, a pion 5,3 cm; w innym król mierzy 10,16 cm przy podstawie szerokiej na około 3,49 cm. Muzealna plansza ma 42 × 42 cm i pola 5 × 5 cm. Figury bywają dociążone i układane w dopasowanej wkładce razem z warcabami. Są to wymiary konkretnych egzemplarzy, nie niezmienna norma fabryczna. [1, 4–6]
Niepewność dotyczy także materiału. Jeden z opisów handlowych nazywa tworzywo karbolitem, ale bez dokumentacji technologicznej nie sposób odnieść tego rozpoznania do wszystkich wariantów. Podobnie złocisty lub srebrzysty połysk pierścieni mówi o ich wyglądzie, nie o składzie metalu. [6]

- Wymiary szachownicy42 × 42 cm
- Wymiary pola5 × 5 cm
- Wysokość króla10–10,16 cm
- Wysokość piona5,3 cm
- Materiałtworzywo sztuczne — dokładny rodzaj niepotwierdzony
Historia producenta
Aby zrozumieć, z jakiego środowiska przemysłowego wyrósł miński zestaw, warto przyjrzeć się historii Belplastu. Firma opisuje drogę od niewielkiej powojennej spółdzielni do rozbudowanego producenta wyrobów z tworzyw sztucznych. Nie wspomina przy tym bezpośrednio o tym modelu szachów, dlatego chronologia jest tłem dla jego historii, a nie metryką samego projektu. [2]

- 1947początek działalności jako pięcioosobowa spółdzielnia wytwórcza, czyli artel.
- 1960przekształcenie w fabrykę artykułów kulturalno-użytkowych; asortyment obejmował m.in. przybory do pisania, odznaki, lusterka i papierośnice.
- 1966powstanie Mińskiego Zakładu Piór Wiecznych (Минский завод авторучек); rozwój wtryskowego przetwórstwa tworzyw sztucznych.
- Koniec 1975zmiana nazwy na Zakład Wyrobów z Tworzyw Sztucznych (Завод пластмассовых изделий).
- 1976–1978włączenie zakładów lub wydziałów w Krasnem i Wołożynie oraz zakładu tworzyw sztucznych w Rudzieńsku.
- 1990wydzielenie zakładu rudzieńskiego w osobne zjednoczenie produkcyjne.
- 1993przyjęcie nazwy „Завод Белпласт”, według historii firmowej.
Ta historia pozwala osadzić zestaw w realiach białoruskiego przemysłu tworzyw sztucznych, ale nadal nie prowadzi do konkretnej hali produkcyjnej. Nie wiadomo, czy figury powstawały w jednym z zakładów Belplastu, w Rudzieńsku, czy gdzie indziej w obrębie zjednoczenia; spotykane przypisanie modelu do Termoplastu także nie znalazło dotąd potwierdzenia. Nie udało się również odnaleźć nazwiska projektanta, daty wdrożenia, wielkości nakładu ani momentu zakończenia produkcji. [1–3]
Warianty i identyfikacja
Z czasem wzór zaczął żyć własnym życiem. Kolekcjonerzy rozróżniają smukły wariant białoruski ze złocistymi ozdobami oraz odmiany ukraińskie, przypisywane produkcji w Siewierodoniecku. Te ostatnie spotyka się zarówno ze złocistymi, jak i srebrzystymi detalami, a ich trzony mogą być smukłe albo wyraźnie masywniejsze. W jednej z odmian król i hetman stoją na charakterystycznej, podwójnie rozbudowanej podstawie. Białe tworzywo zestawów białoruskich ma natomiast skłonność do żółknięcia. [4]
To użyteczna mapa wariantów, lecz powstała na podstawie obserwacji zachowanych kompletów, a nie katalogów fabrycznych. Sam kolor pierścieni nie wystarczy więc do pewnego określenia pochodzenia. Srebrzyste zdobienia mogą podpowiadać trop ukraiński, ale identyfikację warto oprzeć także na proporcjach figur, budowie podstawy, opakowaniu i oznaczeniach producenta. [4]

Trop archiwalny
Najciekawszy ślad prowadzi dziś do Państwowego Archiwum Obwodu Mińskiego. W zespole BY ГАМн ф. 2192-П zachowało się 47 jednostek z lat 1947–1987 dotyczących rudzieńskiego kombinatu przemysłowego, od 1973 roku działającego jako zakład wyrobów z tworzyw sztucznych. Są wśród nich protokoły zebrań i posiedzeń biura partyjnego oraz plany pracy. [3]
Sam opis katalogowy nie wspomina o szachach, a zawartość poszczególnych teczek nie została jeszcze sprawdzona. Być może odpowiedź kryje się właśnie tam - w wykazach asortymentu, kartach produktu, rysunkach technicznych albo protokołach zatwierdzania nowych wyrobów. Dopóki do nich nie dotrzemy, początki projektu pozostają otwartym rozdziałem tej historii. [3]
Źródła
- Roskaczestwo. „Шахматные наборы СССР”. Internetowy „Музей качества”, bez daty. Współczesny opis muzealny; treść odczytana podczas kwerendy z indeksu wyszukiwarki z powodu problemów z przekierowaniami strony. Nie potwierdzono numeru inwentarzowego fizycznego eksponatu. Źródło online
- ОАО «Завод «Белпласт». „История”, bez daty. Oficjalna historia przedsiębiorstwa; źródło do chronologii zakładu, nie do wdrożenia wzoru szachów. Źródło online
- Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь. BY ГАМн ф. 2192-П, karta zespołu 78677. Opis archiwaliów z lat 1947–1987; bez wglądu w poszczególne jednostki. Źródło online
- Grau, Chuck. „Aristocratic Olympians: The 1980 Minsk Olympic Set”. Soviet and Late Tsarist Chess Sets, 23 lutego 2022. Opracowanie kolekcjonerskie i porównanie wariantów. Źródło online
- Christie’s. „A Russian Plastic Chess Set, Minsk, circa 1984”. The Dr Jean-Claude Cholet Collection of Chess Sets, identyfikator 4893685. Opis aukcyjny egzemplarza porównawczego. Źródło online
- ChessAntiques. „Minsk 1980 Olympiad Soviet Commemorative Chess & Checkers Set”, bez daty. Opis handlowy egzemplarza porównawczego. Źródło online
Numery w nawiasach otwierają przypisane źródło. Tekst powstał na podstawie publicznie dostępnych materiałów, a informacje z rynku antykwarycznego i relacji kolekcjonerów zostały wyraźnie oddzielone od danych muzealnych i archiwalnych.
