
Szachy Olimpijskie, Cieszyn
- Okres produkcji: druga połowa XX wieku; etykieta z datą 25 marca 1981 roku
- Pochodzenie: Polska, Cieszyn
- Producent: Spółdzielnia Pracy „Jedność”
- Materiał: drewno (gatunek nieustalony), filc, lakier
- Opakowanie: tektura
- Charakter: użytkowy, domowo-szkolny
- Stan zachowania: bardzo dobry
Cieszyńskie „Szachy Olimpijskie” nie biorą widza szturmem. Nie ma tu efektownie rzeźbionych skoczków, egzotycznego drewna ani kasety udającej biżuterię. Jest za to coś, co działa na mnie równie mocno: niczym nie zastąpiona kombinacja aromatów starego drewna i leciwej tektury unoszący się przy otwarciu pokrywy, oczom objawiają się znajome figury, i nagle w głowie samoistnie pojawiają się obrazy przepełnionych mieszkań, świetlic, szkół czy domów kultury w których rozgrywane były najcięższe boje uwięzione w 64 polach. Mój egzemplarz zachował oryginalne opakowanie i etykietę producenta, a to dla kolekcjonera jak znalezienie zestawu razem z jego dowodem osobistym. Dzięki temu można spojrzeć na ten zestaw nie tylko jak na kolejną pozycję kolekcji, ale jak na rozpoznawalny ówcześnie element dnia codziennego, z ceną, stemplem i całą papierologią.
Zacznijmy od pudełka, bo to ono przyciąga wzrok jako pierwsze. Geometryczne pola w odcieniach żółci i brązu, mocno uproszczone sylwetki figur i wielki napis „SZACHY OLIMPIJSKIE” z czerwonym akcentem typograficznym tworzą kompozycję bliską powojennemu modernizmowi: ograniczona paleta, kontrast czy specyficznie zdefiniowana geometria elementów graficznych. Nawet po kilkudziesięciu latach nie traci ona wyrazistości, a to w przypadku PRL-owskich opakowań wcale nie jest regułą ;) Autora grafiki niestety nie znam i, co tu dużo mówić, bardzo mnie to gryzie. Nie odnalazłem żadnego wiarygodnego dokumentu, który pozwoliłby przypisać projekt konkretnemu grafikowi.
W środku czeka komplet tradycyjnych drewnianych bierek: jasne zachowały naturalny odcień materiału, ciemne są wybarwione na czarno. Kształty są proste i funkcjonalne, choć wyróżniają się niespotykanie uśmiechniętymi skoczkami, toczonymi elementami królów, hetmanów i gońców. Podstawy wykończono zielonym filcem, który chronił szachownicę przed zarysowaniami i sprawiał, że figury przesuwało się przyjemniej. Do tego dochodzi składana szachownica. Nie był to przedmiot na pokaz, tylko sprzęt do grania: figury miały być czytelne, poręczne i dość trwałe, żeby przetrwać setki partii. Pomimo, że wyważenie figur pozostawia w mojej ocenie wiele do życzenia, to pod względem użyteczności cieszyńskie szachy wydają mi się bardzo uczciwe wobec swojego przeznaczenia.
A kiedy wydaje się, że ten zestaw pokazał już wszystko, wystarczy odwrócić szachownicę. I tu robi się naprawdę ciekawie! Zamiast zwykłej, nudnej tektury dostajemy małe dzieło sztuki użytkowej. Kwadratowe pola w odcieniach pomarańczu, brązu i granatu przeplatają się z niemal abstrakcyjnymi sylwetkami bierek oraz konturowymi rysunkami figur przypominających średniowieczne rzeźby, a może nawet samego Lajkonika! Jest w tym coś z plakatu, coś z ilustracji ze starej książki i mnóstwo trudnego do nazwania charakteru. Najbardziej rozbrajające wydaje się jednak to, że ktoś zadał sobie tyle trudu, żeby ozdobić stronę, której podczas gry właściwie nikt nie ogląda, i to w zestawie tworzonym z myślą o masowej produkcji, a nie o artystycznej spuściźnie. Pokuszę się nawet o stwierdzenie, że wśród miłośników PRL-owskiej kreski znaleźliby się śmiałkowie, którzy oprawiliby tę grafikę w ramkę i powiesili na ścianie ;)
Prawdziwy smaczek kryje się jednak na etykiecie. Najpierw cena: 140 zł. Obok stempel, który wstępnie odczytuję jako 25 marca 1981 roku, a sama data wcale nie musi oznaczać produkcji wszystkich elementów zestawu. Dalej zaczyna się coś w rodzaju kodów do sejfu: 2824-819/6/ZN-78/CZSP/D-9/595.06, NK-KC-6604/II/70/127/80 oraz cdw-6 8368-80 30.000. To ślady dawnego systemu dokumentacji produkcyjnej, normowania i znakowania towarów, których rozszyfrowanie pozostawiam historykom przemysłu. Najbardziej kusi liczba „30.000”. Nakład kompletów? Wielkość zamówienia drukarskiego? Liczba pudełek? Bez dokumentacji zakładowej nie wolno uznać jej za liczbę wyprodukowanych zestawów, choć łatwo byłoby ulec pokusie.
Została jeszcze nazwa. „Olimpijskie” od razu podsuwa skojarzenie z olimpiadami szachowymi albo z igrzyskami w Moskwie w 1980 roku, ale nie znalazłem żadnego dokumentu, który potwierdzałby takie związki. Być może słowo miało po prostu nadać produktowi sportowy, turniejowy sznyt. Na razie pochodzenie nazwy zostaje zagadką.




Historia i pochodzenie zestawu
Od suwaków logarytmicznych do szachów
Za napisem „Spółdzielnia Pracy Jedność” kryje się znacznie ciekawsza historia, niż sugeruje samo pudełko. Najstarszy jednoznaczny ślad cieszyńskiej spółdzielni pochodzi z 1957 roku. W „Wiadomościach Urzędu Patentowego” odnotowano znak towarowy nr 40054, POLMETR, zgłoszony 2 października 1957 roku dla suwaków logarytmicznych i linijek technicznych, a „Jedność” opisano jako ich wytwórnię. [1] Pięć lat później spółdzielnia, z siedzibą przy Rynku 3, reklamowała się w prasie jako introligatornia: oprawiała książki, czasopisma i dzienniki urzędowe oraz podklejała mapy. [2] Najpierw więc precyzyjne przybory techniczne, potem papier i klej, a dopiero później szachy. Nie wiem jak Wy, ale mnie ta kolejność rozbraja.
Szachy pojawiają się w dokumentach w 1965 roku. 12 października spółdzielnia zgłosiła znak towarowy nr 45194, a w „Wiadomościach Urzędu Patentowego” opisano ją zaskakująco jednoznacznie: „Wytwórnia gier. Towary: szachy”. Znak przedstawiał tarczową kompozycję z literą „J” i figurą wieży szachowej. [3] To najstarszy pewny dowód, że najpóźniej w połowie lat sześćdziesiątych szachy były dla „Jedności” na tyle ważne, by miały własny znak. Nie wiemy natomiast, kiedy wyszedł z zakładu pierwszy komplet, a tym bardziej kiedy powstał model „Olimpijskie”. Dlaczego szachy? Dokumentu zarządu, który by to wyjaśniał, nie odnalazłem. Logiczna wydaje się odpowiedź technologiczna: spółdzielnia miała stolarnię, czyli drewno na bierki, oraz doświadczenie w obróbce papieru i tektury, przydatne przy planszach i pudełkach. To jednak moja interpretacja, nie udokumentowana deklaracja producenta. W 1975 roku „Jedność” znalazła się formalnie w strukturach Krajowego Związku Spółdzielni Zabawkarskich w Kielcach, który pomagał zrzeszonym zakładom w zdobywaniu surowców oraz modernizacji produkcji. Nie oznacza to, że związek „kazał” robić szachy, skoro Cieszyn robił je już dekadę wcześniej.

Szachy w szkołach, na symultanach i w kolekcjach
Cieszyńskie szachy trafiały tam, gdzie grało się masowo. W numerze 18 „Głosu Nauczycielskiego” z 1979 roku Tadeusz Płonka z Boguszowa-Gorców opisywał, że jego szkoła kupiła około dwóch lat wcześniej 15 dużych kompletów z Cieszyna po 98 zł za sztukę. Wyroby „Jedności” chwalił za praktyczność i przystępną cenę, narzekając na to, że dobry sprzęt szachowy trudno było dostać w handlu. Nie wiemy jednak, czy były to dokładnie „Szachy Olimpijskie”. [4] Pewność daje za to archiwalna fotografia plenerowego symultanu ze zbiorów Miejskiej Biblioteki Publicznej w Koninie. W opisie zapisano wprost, że na stołach leżą pudełka „szachów olimpijskich” produkowanych przez cieszyńską „Jedność”, a na rewersie widnieje pieczęć fotoreportera „Przeglądu Konińskiego” Ryszarda Fórmanka. [5] Spółdzielnia nie ograniczała się zresztą do klasyki. W katalogu BoardGameGeek znajdziemy polskie wydanie szachów heksagonalnych Glińskiego od „Jedności”, z planszą z sześciokątnych pól i oznaczeniami Hexagames z lat 1973 i 1976. Katalog nie podaje jednak roku wydania wersji cieszyńskiej. [6] Cieszyn wskazywali też uczestnicy zagranicznej dyskusji kolekcjonerskiej na Chess.com z 2020 roku, gdzie rozpoznano polskie pochodzenie „Olimpijskich”. [7] Same ogłoszenia z portali aukcyjnych pozwalają porównywać opakowania i stan zachowania, ale nie wystarczą, żeby ustalić nakład czy rzadkość konkretnego wariantu.


Schyłek spółdzielni
Koniec „Jedności” jest znacznie gorzej udokumentowany niż jej lata świetności. W 1990 roku spółdzielnia pojawia się jeszcze w aktach kontroli cenowej przechowywanych w katowickim archiwum, w oddziale w Bielsku-Białej. [8] Najpóźniejszy twardy ślad pochodzi z 12 marca 1992 roku: w „Kronice Beskidzkiej” ukazało się ogłoszenie, że spółdzielnia wydzierżawi lub sprzeda obiekt w centrum miasta „po zlikwidowanym zakładzie stolarskim”, z działką o powierzchni 840 m², zabudową 306 m² i powierzchnią użytkową 480 m². Oferty przyjmował zarząd przy ul. Śrutarskiej 28. [9] Spółdzielnia więc jeszcze istniała, ale część działalności była już zwijana. Dokładnej daty jej formalnej likwidacji nie udało mi się ustalić. Uwaga dla szukających w sieci: „Jedność” to nazwa popularna, a wpis KRS „Spółdzielnia Pracy Jedność w likwidacji” dotyczy Sierpca, nie Cieszyna.
Historia ma za to bardzo współczesny epilog. Serwis Fotopolska zapisał, że na terenie przy ul. Wiejskiej 1 w Cieszynie, gdzie dziś stoi Biedronka, w okresie PRL działała „Jedność”, wytwarzająca między innymi drewniane szachy. Obecny budynek sklepu datowany jest na 2008 rok, dlatego bezpieczniej mówić o ciągłości miejsca niż budynku: to nie hala produkcyjna zamieniła się w sklep, tylko na terenie dawnego zakładu wyrósł nowy obiekt. [10] Trudno o lepszą ilustrację zmian, jakie zaszły w Polsce po 1989 roku: tam, skąd wyjeżdżały drewniane figury i składane plansze, dziś kupuje się chleb i napoje.
Wciąż nie znamy daty założenia spółdzielni, jej założycieli, liczby zatrudnionych, projektanta opakowania, dokładnego momentu wprowadzenia „Szachów Olimpijskich”, ich nakładu ani wszystkich odmian. Być może odpowiedzi kryją się w aktach rejestrowych, dokumentacji likwidacyjnej, dawnych katalogach spółdzielczych albo w prywatnych archiwach mieszkańców Cieszyna.
Jeśli macie podobny zestaw, oryginalną instrukcję, katalog „Jedności” albo zdjęcia innych wersji „Szachów Olimpijskich”, napiszcie do mnie na kontakt@diagonalium.pl. Każda taka informacja pomoże odtworzyć historię jednego z ciekawszych polskich kompletów szachowych z czasów PRL.

Źródła
- „Wiadomości Urzędu Patentowego”, nr 2/1958, znak towarowy nr 40054 (POLMETR). Źródło online
- Ogłoszenie prasowe z 1962 roku, usługi introligatorskie, Rynek 3. Źródło online
- „Wiadomości Urzędu Patentowego”, nr 1/1966, s. 47, wpis 45194. Źródło online
- „Głos Nauczycielski”, nr 18/1979, „Szach-mat w każdej szkole”. Źródło online
- Fotografia plenerowego symultanu, Miejska Biblioteka Publiczna im. Zofii Urbanowskiej w Koninie. Źródło online
- BoardGameGeek, „Szachy Heksagonalne”, wydanie „Jedność” Cieszyn. Źródło online
- Chess.com, „Help identifying (Polish?) chess set”, grudzień 2020. Źródło online
- Archiwum Państwowe w Katowicach, Oddział w Bielsku-Białej, „Akta kontroli cenowej KF III - 442/88/90 Spółdzielnia Pracy »Jedność« Cieszyn”, sygn. 13/243/0/2/304.
- „Kronika Beskidzka”, 12 marca 1992 roku. Źródło online
- Fotopolska, „Sklep Biedronka”, Cieszyn, ul. Wiejska 1. Źródło online
Numery w nawiasach otwierają przypisane źródło. Informacje z rynku kolekcjonerskiego i dyskusji internetowych zostały oddzielone od źródeł urzędowych, prasowych i archiwalnych.
