Zamknięte brązowe pudełko kieszonkowego zestawu z napisem Chess.

Szachy z obozu jenieckiego – historia Patricka Linehana

Nie wszystkie niezwykłe zestawy szachowe powstawały z myślą o turniejach czy eleganckich ekspozycjach. W tym przypadku jestem wręcz przekonany, że producentom nie śniło się nawet, jak daleko ich „kieszonkowy” format wykroczy poza zakres pierwotnych założeń, których głównym celem miało być serwowanie „szachowych uniesień”. Małe drewniane pudełko miało dać się łatwo zabrać w podróż, schować do torby czy kieszeni i wyciągnąć wtedy, gdy znajdzie się potencjalny przeciwnik z wystarczającą ilością wolnego czasu. Trudno było przewidzieć, że jeden z takich zestawów stanie się towarzyszem człowieka w miejscu, w którym wartość, jaką niesie ze sobą czas, jest niepoliczalna.

Kiedy trafiłem na historię Patricka Linehana, początkowo w pocie czoła szukałem sensacji, która mogłaby iść w parze z tak chwytającym za serce tłem. Nie znalazłem jej. Nie ma tutaj wielkiej ucieczki, tajemniczego zaginięcia, bohaterskiego pojedynku przy szachownicy ani zakończenia, które nadawałoby się do realizacji jako kandydat do filmu roku. W pierwszej chwili cała opowieść, przy dzisiejszym zapotrzebowaniu na coraz bardziej dynamiczne treści, wydała mi się wręcz podejrzanie spokojna. No cóż, nie odpuściłem i zdałem sobie sprawę, jak próżny byłem, nie dostrzegając od razu, że właśnie w tej romantycznej „szarości” tkwi jej największa moc. Cały morał został bowiem zamknięty w niewielkiej drewnianej szachownicy, trzydziestu plastikowych bierkach, guziku i metalowym zatrzasku. W przedmiocie, który stał się znaczącym symbolem w życiu człowieka stającego oko w oko z najpaskudniejszym tworem, jaki stworzył nasz gatunek – wojną.

Czarno-biały portret młodego Patricka Linehana w mundurze.
Patrick Linehan jako młody żołnierz.

Patrick Linehan służył jako szeregowy w Duke of Cornwall’s Light Infantry, brytyjskim pułku lekkiej piechoty. Podczas II wojny światowej walczył we Włoszech, a w 1944 roku dostał się do niemieckiej niewoli. Trafił do Monachium, gdzie pracował między innymi przy produkcji dużych, około trzymetrowych betonowych nadproży. Nie jest to szczegół, który na pierwszy rzut oka ma wiele wspólnego z szachami, ale dobrze osadza całą historię w odpowiednich realiach. Linehan nie przebywał na wakacjach ani w wojskowym ośrodku szkoleniowym. Był jeńcem wojennym, którego codzienność została podporządkowana miejscu i ludziom decydującym za niego o tym, gdzie będzie spał, jadł i pracował.

Gdzieś w tej brudnej rzeczywistości przecinały się przeróżne historie dotyczące gier karcianych, boksu, zapasów, warcabów czy znanych nam szachów. W czasie niewoli Linehan wszedł w posiadanie kieszonkowego zestawu wyprodukowanego przez amerykańską firmę W.M.F. Drueke & Sons. Konstrukcja nie siliła się na ekstrawagancję: niewielka drewniana plansza, pod nią płaska szufladka, a w niej plastikowe bierki. Prosto, praktycznie i wystarczająco mało, aby cały komplet można było zabrać właściwie wszędzie. Tyle że Patrick nie kupił go przed wyjazdem ani nie otrzymał od rodziny. Zestaw przekazał mu inny jeniec wojenny – mężczyzna z Południowej Afryki, którego nazwiska dokumentacja muzealna już nam nie zdradza.

I w tym miejscu pojawia się jedna z tych luk, które bardzo chciałoby się czymś wypełnić. Dlaczego południowoafrykański jeniec oddał Linehanowi swoje szachy? Czy wcześniej razem grali? Czy traktował je jak prezent? Czy wiedział, że nie będzie już ich potrzebował? A może chodziło o zupełnie prozaiczną wymianę pomiędzy ludźmi dzielącymi tę samą niewygodną codzienność? Nie wiemy. I chyba dobrze na tym poprzestać. Dopisywanie brakujących scen byłoby efektowne, ale historia Patricka obywa się bez tego całkiem dobrze.

Młody Patrick Linehan z trzema towarzyszami w wojskowych mundurach.
Młody Patrick Linehan z towarzyszami.

Warto nadmienić, że realia, z jakimi spotykali się jeńcy wojenni, zdecydowanie odbiegały od tych, z którymi mierzyli się osadzeni w obozach koncentracyjnych. Sytuacja jeńców zależała w dużej mierze od ich narodowości, jak i jednostki sprawującej nad nimi nadzór. Pomimo okrucieństw, których oczywiście nie brakowało, jeńcy w dużej mierze borykali się z przeogromną ilością wolnego czasu – w odróżnieniu od osadzonych w obozach koncentracyjnych, którzy mierzyli się z dehumanizacją, jak i zasadą „Vernichtung durch Arbeit”, tj. wyniszczenia przez pracę.

Wiemy również, że w obozowej rzeczywistości podobne drobiazgi miały znacznie większe znaczenie, niż podpowiadałaby ich materialna wartość. Cornwall Museums Partnership wiąże zestaw z paczkami Czerwonego Krzyża dostarczanymi jeńcom. Linehan wspominał również same przesyłki i problemy związane z ich podziałem. Trafiały w nich przede wszystkim rzeczy praktyczne: żywność, czekolada czy papierosy, ale także karty i gry, które pozwalały choć na chwilę zająć głowę czymś innym. Szachy pasowały do tego świata niemal idealnie. Nie wymagały dużej przestrzeni, dodatkowego wyposażenia ani szczególnych warunków. Wystarczała plansza, przeciwnik i odpowiednia ilość wolnego czasu. Tego ostatniego, jak można się domyślać, w niewoli raczej nie brakowało.

Jakie to wyniosłe, ale zestaw Patricka – podobnie jak każdy, kto na swojej drodze spotkał mroczną „wojnę” – nie uszedł bez szwanku. Gdzieś po drodze zniknęły dwie bierki. I właśnie tutaj zaczyna się fragment tej historii, który lubię najbardziej. Nikt nie urządził poszukiwań odpowiedniego egzemplarza Drueke, nie dorabiał repliki i nie przejmował się zgodnością materiału czy koloru. Jedną brakującą figurę zastąpił guzik, drugą metalowy zatrzask. Rozwiązanie dalekie od kolekcjonerskiego szyku, za to bezbłędnie realizujące swoją funkcję: brakowało bierki, więc trzeba było znaleźć coś, co pozwoli dalej grać. I niby nic wielkiego, jednak te prowizoryczne zastępstwa pozostały z zestawem już na stałe.

Zamknięte brązowe pudełko kieszonkowego zestawu z napisem Chess.
Zamknięte pudełko kieszonkowego zestawu szachowego.

Z perspektywy kolekcjonera właśnie te dwa niepasujące elementy wydają mi się dziś ważniejsze niż prawidłowe zamienniki kiedykolwiek mogłyby być. Oryginalną figurę można znaleźć, dokupić albo z większym czy mniejszym powodzeniem odtworzyć. Guzik i zatrzask są natomiast częścią biografii tego konkretnego zestawu. Gdyby ktoś po wojnie, z troski o jego kompletność, wymienił je na dwie idealnie dopasowane bierki, otrzymałby estetycznie poprawniejszy komplet, ale przy okazji wymazałby z niego jedną z najciekawszych informacji: te szachy, zgodnie ze swoim przeznaczeniem, spełniały swoją funkcję, zamiast leżeć na półce.

Wojna w końcu dobiegła końca, a Patrick został uwolniony. I tutaj mała drewniana szachownica mogła bez problemu zakończyć swój udział w historii. Zostawiona w obozie, przekazana komuś innemu albo zwyczajnie zgubiona podczas drogi powrotnej nie byłaby niczym szczególnym. Linehan zdecydował jednak zabrać ją ze sobą. Według relacji zachowanej przez Bodmin Keep podczas powrotu do Wielkiej Brytanii miał zestaw schowany w kieszeni, podróżując Lancasterem przez Belgię.

Ten detal mówi mi o szachach Patricka więcej niż jakakolwiek próba ustalenia, jakie dokładnie partie na nich rozgrywano. Człowiek wracał z niewoli, mając przecież ograniczoną możliwość zabrania ze sobą wszystkiego, co przewinęło się przez jego życie w poprzednich miesiącach. Wśród rzeczy, które uznał za warte zabrania, znalazł się ten niewielki zestaw szachowy. Nie znamy wyników rozegranych na nim partii, przeciwników Patricka ani nawet tego, czy któraś z tych gier miała dla niego szczególne znaczenie. Sam fakt, że szachownica znalazła miejsce w jego kieszeni podczas drogi do domu, wydaje się jednak całkiem wymowny.

Czarno-białe zdjęcie Patricka Linehana i jego żony w dniu ślubu.
Patrick Linehan z żoną w dniu ślubu.

Po powrocie do Wielkiej Brytanii los tego zestawu mógłby już właściwie nie różnić się od losu tysięcy podobnych przedmiotów. Patrick wraca do domu, zestaw trafia do szuflady, potem do pudełka, po latach może na strych, a kolejne pokolenie znajduje go bez większego pojęcia, skąd się tam właściwie wziął. Tak kończy życie zapewne ogromna liczba przedmiotów, które dla swoich właścicieli znaczyły kiedyś znacznie więcej, niż można wywnioskować z ich wyglądu. Szachy Linehana miały pod tym względem trochę więcej szczęścia.

W 2019 roku Patrick świętował w Bodmin Keep swoje setne urodziny. Wziął również udział w muzealnym projekcie historii mówionej, którego celem było zachowanie wspomnień osób pamiętających okres wojny. Po nagraniu swojej opowieści zdecydował się przekazać muzeum jeden przedmiot z prywatnej kolekcji. Nietrudno zgadnąć który. Małe kieszonkowe szachy, które kilkadziesiąt lat wcześniej przywiózł z niewoli, trafiły do zbiorów Bodmin Keep, a rok później zostały również zaprezentowane w ramach Cornish Object of the Year 2020. Patrick Linehan zmarł w kwietniu 2022 roku, mając 103 lata.

Patrick Linehan krojący tort podczas obchodów setnych urodzin.
Patrick Linehan kroi tort z okazji setnych urodzin.
Patrick Linehan podczas spotkania z okazji setnych urodzin w otoczeniu rodziny i gości.
Setne urodziny Patricka Linehana w Bodmin Keep w 2019 roku.
Patrick Linehan podczas obchodów setnych urodzin.
Patrick Linehan podczas obchodów setnych urodzin.

Patrząc wyłącznie na wykonanie, prawdopodobnie nie zatrzymałbym się przy tym zestawie na szczególnie długo. Nie ma tutaj efektownie rzeźbionych skoczków, egzotycznego drewna, fantazyjnej kasety ani wzornictwa, które kazałoby szukać nazwiska projektanta. Drueke stworzyło praktyczny komplet podróżny i dokładnie na taki wygląda. Dopiero kiedy pozna się jego drogę, niewielkie drewniane pudełko zaczyna nabierać zupełnie innych proporcji. Amerykański producent, wojna w Europie, południowoafrykański jeniec, brytyjski żołnierz w Monachium, dwie zgubione bierki, kieszeń munduru i Lancaster wracający w stronę domu – sporo historii jak na przedmiot, który bez odpowiedniego kontekstu można byłoby minąć na targu staroci bez większego zainteresowania.

Kolekcjonowanie szachów bardzo łatwo sprowadzić do dat, producentów, rzadkich wariantów i cen osiąganych na aukcjach. Wszystko to jest istotne, ale czasem obok pojawia się przedmiot, który zupełnie nie zamierza konkurować wartością czy kunsztem wykonania. Zamiast tego niesie ze sobą czyjąś historię.

Chyba nietrudno domyślić się, że największego wrażenia nie robi samo logo ani kunszt wykonania tego zestawu, a nawet nie jego wojenne pochodzenie. Robi je zwykły guzik, którego Patrick nigdy nie zdecydował się zastąpić prawowitą figurą, oraz nasiąknięta niezdefiniowaną tajemnicą historia zestawu, który potraktował niemal jak medalion, podczas gdy przecież mogło nim zostać cokolwiek innego.

Bardzo wyniośle wspomniałem na początku o uniwersalności tej opowieści, i wiedząc również, że wiele idei, zbieżności, poczynań, przemyśleń czy też powodów pewnych decyzji bohaterów tej historii mocno sobie nadinterpretowuje, to gdy szukałem sedna i sensu publikowania tej krótkiej, bo krótkiej historii, przypominając sobie o podarunku jaki otrzymał Patrick – naszła mnie pewna refleksja odnosząca się zgrubsza do zasadności dzielenia się drobnostkami, które mimo, swej na pozór niezauważalnej prozaiczności potrafią przeistoczyć się w pamiątkę, a niemalże medalion, który dzierżony może być do końca czyichś dni.

"Małe uczynki potrafią czasem przewartościować czyjeś życie."

Otwarty kieszonkowy zestaw szachowy Patricka Linehana z drewnianą planszą i szufladką na bierki.
Kieszonkowy zestaw szachowy Patricka Linehana.

Źródła

  1. Bodmin Keep: Cornwall’s Army Museum. „The Chess Set from a Prisoner of War”. Przejdź do źródła
  2. Cornwall Museums Partnership. „Patrick Linehan’s Red Cross Parcel Chess Set”. Przejdź do źródła
An unhandled error has occurred. Reload 🗙