# Diagonalium — pełna treść kolekcji Źródło: https://www.diagonalium.pl/ Język: polski (pl-PL) Tematy: zabytkowe szachy, stare szachy, drewniane szachownice, zestawy szachowe, szachownice kolekcjonerskie, figury szachowe, historia szachów. Diagonalium to prywatna kolekcja szachów jako przedmiotów z historią. Dokumentuje formy, materiały, ślady czasu i klimat zestawów. Nie jest sklepem ani serwisem do gry online. Artykuły: https://www.diagonalium.pl/artykuly Baza wiedzy: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy ## Miński zestaw olimpijski Adres: https://www.diagonalium.pl/kolekcja/zestaw-olimpijski Okres produkcji: przełom lat 70. i 80. XX wieku Pochodzenie: Białoruś Materiał: tworzywo sztuczne Charakter: nowoczesny, dekoracyjny, użytkowy Stan zachowania: widoczne ślady użytkowania Zestaw zaintrygował mnie swoją niespotykaną formą. Odważnie potraktowane sylwetki zachowują proporcje i rozpoznawalność poszczególnych bierek – od razu wiadomo, kto jest kim na szachownicy ;) Ten egzemplarz odnalazła moja żona na lokalnym ryneczku staroci. Jak to zwykle bywa, ówczesny właściciel podkreślał jego wyjątkowość, choć o samym przedmiocie wiedział niewiele. Trzeba mu jednak przyznać: miał nosa. Trudno przejść obojętnie obok takiego wzornictwa, a plastikowego zestawu o podobnym charakterze ze świecą szukać po świecie. Niestety, nasz egzemplarz nie był w najlepszym stanie. Na figurach zastałem ślady kleju, najprawdopodobniej cyjanoakrylowego, kilka połamanych elementów oraz liczne zabrudzenia. Niektóre zmiany powierzchni mogły też wynikać ze starzenia się tworzywa i sporej ekspozycji na światło. Z pewną dozą chałupniczej nostalgii, jak i nutą smutku muszę oznajmić, że poprzednie dekady zdecydowanie odcisnęły na nim swoje piętno. Pomimo wszystko, kiedy pierszy raz ujrzałem te smukłe figury, pojawiła się myśl: „Oho, toć to przecież będzie się przewracać”. No, jak wielkie było moje zdziwienie, gdy wziąłem je do ręki. Podstawy są dociążone, a bierki stoją zaskakująco pewnie. Sprawiają wrażenie zaprojektowanych z myślą o codziennym użytkowaniu: setkach partii rozgrywanych w deszczowe popołudnia, bez potrzeby ciągłego poprawiania przewracających się figur. Chociaż na półce też potrafią się rewelacyjnie odnaleźć – ale do tego jeszcze wrócę. Zestaw znany jako „Olimpijski” lub „Mińsk” datuje się go zwykle na przełom lat 70. i 80. XX wieku i wiąże z produkcją na terenie ówczesnej Białoruskiej SRR. W opisach kolekcjonerskich pojawiają się również informacje o późniejszych odmianach ukraińskich, różniących się między innymi srebrnymi pierścieniami i oznaczeniami kasety. Dokładne przypisanie konkretnego egzemplarza wymaga jednak sprawdzenia jego sygnatur – na samej podstawie figur ciężko rozstrzygać ich całą historię. Sportowo-olimpijskie zdobienia od razu podsuwają skojarzenie z największymi wydarzeniami szachowymi. Trop prowadzi jednak do letnich igrzysk w Moskwie, które swój początek miały 19 lipca 1980 roku, a nie jak na pozór mogłoby się wydawać do rozgrywanej w tym samym roku olimpiady szachowej na Malcie. Nie ma co, zbieżność aż kusi do nadinterpretacji, lecz sama nazwa (która nomen omen została nadana przez kolekcjonerów) nie świadczy o turniejowym przeznaczeniu zestawu ani o jego obecności na stołach podczas jakichkolwiek większych rozgrywkach tamtych lat. Aczkolwiek, jego pamiątkowy charakter dobrze tłumaczy jego wygląd. Olimpijska symbolika, pompatyczny sznyt, ozdobne pierścienie i sposób prezentacji bierek pozwalają przypuszczać, że miał służyć również jako suwenir który przez reszte dni ma przypominać szczęśliwcowi o Moskiewskich igrzyskach. Czy właśnie taka była intencja projektantów? Zestaw tak sprawnie łączy ze sobą funkcję użytkową z dekoracyjną - gdzie ta druga stanowczo wybija się na pierwszy plan - że ciężko odnieść inne wrażenie. Same figury mają smukłe, walcowo-geometryczne sylwetki, które kojarzą mi się z radzieckim futuryzmem. Białe i czarne tworzywo uzupełniają pierścienie w złotym kolorze, które nadają całości elegancki posmak - czysty, tani, radziecki przepych! Szczególny chrakter całości oddają ostre linie gońca oraz rzeźbiarsko potraktowana głowa skoczka. Król i hetman prezentują się pompatycznie - takie ich zadanie prawda? - zachowując przy tym właściwą skalę i proporcje względem reszty zestawu. Mimo wyrazistych i na pozór odrębnych od siebie detali cała kompozycja pozostaje spójna co finalnie ukazuje osobliwy charakter każdej figury z osobna. Na osobną uwagę zasługuje kaseta. Po otwarciu może posłużyć jako niewielka wystawka – tak, naprawdę. Jedna część mieści opis produktu, cenę i napisy pisane cyrylicą, których liternictwo oddaje sowiecki charakter produkcji. Druga zawiera profilowane miejsca na bierki, z czarno-białym motywem pól w tle. Ułożone w nich figury można wyeksponować wraz z otwartą kasetą na półcem, co potwierdza, że zestaw był konstruowany jako wspomniany wcześniej - suvenir. I tu wracam do pierwszego wrażenia. Początkowo zobaczyłem enigamtyczne figury, których stabilności czy "grywalności" zupełnie nie ufałem a ostatecznie ujrzałem zestaw, którym mam ochotę zarówno zagrać partyjkę, jak i po prostu delektować się jego upominkowym jestestwem. ### Miński zestaw olimpijski — dokumentacja historyczna zestawu Radziecki zestaw szachowy z tworzywa sztucznego i metalowymi ozdobami, określany w literaturze kolekcjonerskiej jako „Minsk Olympic”. Źródło muzealne przypisuje go Mińskiemu Zjednoczeniu Produkcyjnemu Wyrobów z Tworzyw Sztucznych i wskazuje występowanie w latach 70. i 80. XX wieku. Dokładny początek produkcji pozostaje nieustalony. Opracowanie dotyczy wzoru i jego wariantów, a nie pojedynczego egzemplarza. [1, 4] Internetowe „Muzeum Jakości” Roskaczestwa wymienia producenta jako Минское ПО пластмассовых изделий – Mińskie Zjednoczenie Produkcyjne Wyrobów z Tworzyw Sztucznych, Białoruska SRR, ZSRR. Skrót ПО oznacza zjednoczenie produkcyjne; nazwa organizacji nie rozstrzyga, który zakład wykonywał figury. Karta muzealna stwierdza, że dokładny rok rozpoczęcia produkcji jest nieznany. [1] Christie’s opisuje egzemplarz „Minsk, circa 1984” i odnotowuje rok 1984 na pudełku. Jest to świadectwo datowania konkretnego kompletu, a nie początku jego produkcji. Strona ChessAntiques przypisuje oferowany zestaw do końca lat 70. lub początku lat 80.; jest to datowanie handlowe. Nie ma podstaw do przyjęcia około 1970 roku jako ustalonej daty powstania wzoru. [5, 6] Chuck Grau wiąże nazwę i wzór z igrzyskami w Moskwie w 1980 roku; określenie „Olympic” stosuje również do zestawów w opakowaniach bez dedykacji olimpijskiej. Jest to interpretacja kolekcjonerska. Przywołane źródła nie zawierają dokumentu zamówienia olimpijskiego, daty zatwierdzenia projektu ani dowodu użycia tego wzoru podczas olimpiady szachowej. Związek z Moskwą 1980 nie ustala daty rozpoczęcia produkcji. [4] Wzór wyróżniają szerokie, koliste podstawy, smukłe trzony, metalowe pierścienie i kontrastowe zwieńczenia. Christie’s podaje wysokość króla 10 cm oraz piona 5,3 cm. ChessAntiques podaje króla 10,16 cm i podstawę około 3,49 cm; opisuje także obciążenie figur, warcaby i dopasowaną wkładkę. Muzeum Jakości wskazuje planszę 42 × 42 cm i pola 5 × 5 cm. Wymiary dotyczą opisanych egzemplarzy, nie normy fabrycznej. [1, 4–6] - Wymiary szachownicy: 42 × 42 cm - Wymiary pola: 5 × 5 cm - Wysokość króla: 10–10,16 cm - Wysokość piona: 5,3 cm - Materiał: tworzywo sztuczne — dokładny rodzaj niepotwierdzony Wymiary pochodzą z udokumentowanych egzemplarzy porównawczych. Poszczególne warianty zestawu mogą się nieznacznie różnić. [1, 4–6] ChessAntiques określa tworzywo jako karbolit. Bez dokumentacji materiałowej nie należy przypisywać tego składu wszystkim odmianom. Złocisty lub srebrzysty kolor ozdób nie potwierdza rodzaju stopu ani zastosowania metali szlachetnych. [6] #### Historia producenta Oficjalna historia zakładu Belplast stanowi trop do identyfikacji zaplecza produkcyjnego. Podaje następujące etapy rozwoju przedsiębiorstwa. Nie wymienia jednak tego wzoru szachów ani pełnego ciągu zmian nazwy Mińskiego Zjednoczenia Produkcyjnego Wyrobów z Tworzyw Sztucznych. [2] - 1947 – początek działalności jako pięcioosobowa spółdzielnia wytwórcza, czyli artel. - 1960 – przekształcenie w fabrykę artykułów kulturalno-użytkowych; asortyment obejmował m.in. przybory do pisania, odznaki, lusterka i papierośnice. - 1966 – powstanie Mińskiego Zakładu Piór Wiecznych (Минский завод авторучек); rozwój wtryskowego przetwórstwa tworzyw sztucznych. - Koniec 1975 – zmiana nazwy na Zakład Wyrobów z Tworzyw Sztucznych (Завод пластмассовых изделий). - 1976–1978 – włączenie zakładów lub wydziałów w Krasnem i Wołożynie oraz zakładu tworzyw sztucznych w Rudzieńsku. - 1990 – wydzielenie zakładu rudzieńskiego w osobne zjednoczenie produkcyjne. - 1993 – przyjęcie nazwy „Завод Белпласт”, według historii firmowej. Powyższa chronologia nie dowodzi, że szachy wykonywano w konkretnym zakładzie Belplastu lub w Rudzieńsku. Przypisanie modelu do zakładu Termoplast również pozostaje niepotwierdzone. Nie ustalono autora projektu, daty wdrożenia, nakładu ani zakończenia produkcji. [1–3] #### Warianty i identyfikacja Grau przytacza relację kijowskiego kolekcjonera Mychajła Kowalenki: wariant białoruski ma smukłe figury i złociste ozdoby; białe tworzywo bywa podatne na żółknięcie. Warianty ukraińskie, przypisywane Siewierodonieckowi, występują ze złocistymi lub srebrzystymi ozdobami, zarówno w odmianie smukłej, jak i wzmocnionej, z grubszymi trzonami. W jednej odmianie król i hetman mają podwójnie rozbudowaną podstawę. [4] Jest to klasyfikacja kolekcjonerska, nie dokumentacja fabryczna. Złocisty kolor ozdób nie rozstrzyga pochodzenia. Srebrzyste ozdoby wskazują na wariant ukraiński w obrębie tego opisu, lecz nie stanowią samodzielnego, uniwersalnego kryterium identyfikacji. [4] #### Trop archiwalny Państwowe Archiwum Obwodu Mińskiego przechowuje zespół BY ГАМн ф. 2192-П: dokumenty podstawowej organizacji partyjnej rudzieńskiego kombinatu przemysłowego, od stycznia 1973 roku zakładu wyrobów z tworzyw sztucznych. Katalog podaje lata 1947–1987, 47 jednostek oraz protokoły zebrań, posiedzeń biura partyjnego i plany pracy w języku rosyjskim. [3] Karta katalogowa nie potwierdza obecności informacji o szachach; treść jednostek nie została zbadana. Ustalenie genezy wzoru wymaga dokumentacji asortymentowej, kart produktu, rysunków technicznych lub protokołów zatwierdzania nowych wyrobów. [3] #### Źródła 1. Roskaczestwo. „Шахматные наборы СССР”. Internetowy „Музей качества”, bez daty. https://rskrf.ru/qualityday/museum/shahmaty/ 2. ОАО «Завод «Белпласт». „История”, bez daty. https://belplast.by/istoriya 3. Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь. BY ГАМн ф. 2192-П, karta zespołu 78677. https://fk.archives.gov.by/fond/78677/ 4. Grau, Chuck. „Aristocratic Olympians: The 1980 Minsk Olympic Set”. Soviet and Late Tsarist Chess Sets, 23 lutego 2022. https://sovietchesssets.com/2022/02/23/aristocratic-olympians-the-1980-minsk-olympic-set/ 5. Christie’s. „A Russian Plastic Chess Set, Minsk, circa 1984”. The Dr Jean-Claude Cholet Collection of Chess Sets, identyfikator 4893685. https://www.christies.com/en/lot/lot-4893685 6. ChessAntiques. „Minsk 1980 Olympiad Soviet Commemorative Chess & Checkers Set”, bez daty. https://chessantiques.com/product/minsk-1980-olympiad-soviet-commemorative-chess-checkersset/ Numery w tekście odpowiadają pozycjom bibliografii. Dokument opiera się wyłącznie na publicznie dostępnych źródłach; źródła handlowe i relacje kolekcjonerskie oznaczono odrębnie od opisów muzealnych i archiwalnych. ## Szachy Olimpijskie, Cieszyn Nazwy: polskie szachy olimpijskie; Szachy Olimpijskie; Spółdzielnia Pracy „Jedność”; Cieszyn; 1981 Adres: https://www.diagonalium.pl/kolekcja/szachy-olimpijskie-jednosc-cieszyn-1981 Zdjęcia: - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-glowne.jpeg — zestaw - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-obwoluta.jpeg — pudełko - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-wnetrze.jpeg — wyklejka - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-plansza.jpeg — plansza - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-rewers-jezdziec.jpg — odwrotna strona, jeździec - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-rewers-bierki.jpg — odwrotna strona, sylwetki bierek - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-etykieta.jpeg — etykieta - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-krole.jpeg — królowie - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-bierki.jpeg — bierki - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-partia.jpeg — partia - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-glos-nauczycielski.jpg — wycinek „Głosu Nauczycielskiego” - https://www.diagonalium.pl/images/chessboards/szachy-olimpijskie-jednosc-symultana.jpg — fotografia symultanu, zbiory MBP Konin Pochodzenie: Polska, Cieszyn Okres produkcji: druga połowa XX wieku; etykieta z datą 25 marca 1981 roku Producent: Spółdzielnia Pracy „Jedność” Materiał: drewno (gatunek nieustalony), filc, lakier Opakowanie: tektura Charakter: użytkowy, domowo-szkolny Stan zachowania: bardzo dobry Cieszyńskie „Szachy Olimpijskie” nie biorą widza szturmem. Nie ma tu efektownie rzeźbionych skoczków, egzotycznego drewna ani kasety udającej biżuterię. Jest za to coś, co działa na mnie równie mocno: niczym nie zastąpiona kombinacja aromatów starego drewna i leciwej tektury unoszący się przy otwarciu pokrywy, oczom objawiają się znajome figury, i nagle w głowie samoistnie pojawiają się obrazy przepełnionych mieszkań, świetlic, szkół czy domów kultury w których rozgrywane były najcięższe boje uwięzione w 64 polach. Mój egzemplarz zachował oryginalne opakowanie i etykietę producenta, a to dla kolekcjonera jak znalezienie zestawu razem z jego dowodem osobistym. Dzięki temu można spojrzeć na ten zestaw nie tylko jak na kolejną pozycję kolekcji, ale jak na rozpoznawalny ówcześnie element dnia codziennego, z ceną, stemplem i całą papierologią. Zacznijmy od pudełka, bo to ono przyciąga wzrok jako pierwsze. Geometryczne pola w odcieniach żółci i brązu, mocno uproszczone sylwetki figur i wielki napis „SZACHY OLIMPIJSKIE” z czerwonym akcentem typograficznym tworzą kompozycję bliską powojennemu modernizmowi: ograniczona paleta, kontrast czy specyficznie zdefiniowana geometria elementów graficznych. Nawet po kilkudziesięciu latach nie traci ona wyrazistości, a to w przypadku PRL-owskich opakowań wcale nie jest regułą. Autora grafiki niestety nie znam. Nie odnalazłem żadnego wiarygodnego dokumentu, który pozwoliłby przypisać projekt konkretnemu grafikowi. W środku czeka komplet tradycyjnych drewnianych bierek: jasne zachowały naturalny odcień materiału, ciemne są wybarwione na czarno. Kształty są proste i funkcjonalne, choć wyróżniają się niespotykanie uśmiechniętymi skoczkami, toczonymi elementami królów, hetmanów i gońców. Podstawy wykończono zielonym filcem. Do tego dochodzi składana szachownica. A kiedy wydaje się, że ten zestaw pokazał już wszystko, wystarczy odwrócić szachownicę. I tu robi się naprawdę ciekawie! Zamiast zwykłej, nudnej tektury dostajemy małe dzieło sztuki użytkowej. Kwadratowe pola w odcieniach pomarańczu, brązu i granatu przeplatają się z niemal abstrakcyjnymi sylwetkami bierek oraz konturowymi rysunkami figur przypominających średniowieczne rzeźby, a może nawet samego Lajkonika! Jest w tym coś z plakatu, coś z ilustracji ze starej książki i mnóstwo trudnego do nazwania charakteru. Najbardziej rozbrajające wydaje się jednak to, że ktoś zadał sobie tyle trudu, żeby ozdobić stronę, której podczas gry właściwie nikt nie ogląda, i to w zestawie tworzonym z myślą o masowej produkcji, a nie o artystycznej spuściźnie. Pokuszę się nawet o stwierdzenie, że wśród miłośników PRL-owskiej kreski znaleźliby się śmiałkowie, którzy oprawiliby tę grafikę w ramkę i powiesili na ścianie ;) Prawdziwy smaczek kryje się jednak na etykiecie. Najpierw cena: 140 zł. Obok stempel, który wstępnie odczytuję jako 25 marca 1981 roku, a sama data wcale nie musi oznaczać produkcji wszystkich elementów zestawu. Dalej kody: 2824-819/6/ZN-78/CZSP/D-9/595.06, NK-KC-6604/II/70/127/80 oraz cdw-6 8368-80 30.000. Najbardziej kusi liczba „30.000”. Bez dokumentacji zakładowej nie wolno uznać jej za liczbę wyprodukowanych zestawów. Została jeszcze nazwa. „Olimpijskie” od razu podsuwa skojarzenie z olimpiadami szachowymi albo z igrzyskami w Moskwie w 1980 roku, ale nie znalazłem żadnego dokumentu, który potwierdzałby takie związki. ### Od suwaków logarytmicznych do szachów Najstarszy jednoznaczny ślad cieszyńskiej spółdzielni pochodzi z 1957 roku. W „Wiadomościach Urzędu Patentowego” odnotowano znak towarowy nr 40054, POLMETR, zgłoszony 2 października 1957 roku dla suwaków logarytmicznych i linijek technicznych. [1] Pięć lat później spółdzielnia, z siedzibą przy Rynku 3, reklamowała się jako introligatornia. [2] 12 października 1965 roku zgłosiła znak towarowy nr 45194: „Wytwórnia gier. Towary: szachy”. [3] W 1975 roku „Jedność” znalazła się w strukturach Krajowego Związku Spółdzielni Zabawkarskich w Kielcach. ### Szachy w szkołach, na symultanach i w kolekcjach W numerze 18 „Głosu Nauczycielskiego” z 1979 roku Tadeusz Płonka z Boguszowa-Gorców opisywał, że jego szkoła kupiła około dwóch lat wcześniej 15 dużych kompletów z Cieszyna po 98 zł. Nie wiemy, czy były to dokładnie „Szachy Olimpijskie”. [4] Archiwalna fotografia plenerowego symultanu ze zbiorów Miejskiej Biblioteki Publicznej w Koninie opisuje pudełka „szachów olimpijskich” cieszyńskiej „Jedności”; na rewersie widnieje pieczęć Ryszarda Fórmanka. [5] W katalogu BoardGameGeek jest polskie wydanie szachów heksagonalnych Glińskiego od „Jedności”. [6] Cieszyn wskazywali też uczestnicy dyskusji na Chess.com z 2020 roku. [7] ### Schyłek spółdzielni W 1990 roku spółdzielnia pojawia się w aktach kontroli cenowej w oddziale Archiwum Państwowego w Bielsku-Białej. [8] 12 marca 1992 roku „Kronika Beskidzka” ogłosiła dzierżawę lub sprzedaż obiektu po zlikwidowanym zakładzie stolarskim; oferty przyjmował zarząd przy ul. Śrutarskiej 28. [9] Wpis KRS „Spółdzielnia Pracy Jedność w likwidacji” dotyczy Sierpca, nie Cieszyna. Fotopolska zapisuje, że przy ul. Wiejskiej 1, gdzie dziś stoi Biedronka z 2008 roku, w PRL działała „Jedność”. [10] Jeśli macie podobny zestaw, oryginalną instrukcję, katalog „Jedności” albo zdjęcia innych wersji, napiszcie na kontakt@diagonalium.pl. #### Źródła 1. „Wiadomości Urzędu Patentowego”, nr 2/1958, znak towarowy nr 40054 (POLMETR). https://uprp.gov.pl/sites/default/files/wup/1958/02/wup02_1958.pdf 2. Ogłoszenie prasowe z 1962 roku, usługi introligatorskie, Rynek 3. https://sbc.org.pl/Content/113049/PDF/113049.pdf 3. „Wiadomości Urzędu Patentowego”, nr 1/1966, s. 47, wpis 45194. https://uprp.gov.pl/sites/default/files/wup/1966/01/wup01_1966.pdf 4. „Głos Nauczycielski”, nr 18/1979, „Szach-mat w każdej szkole”. https://old.mbc.malopolska.pl/Content/145837/glos_nauczycielski_1979_018_0001.pdf 5. Fotografia plenerowego symultanu, Miejska Biblioteka Publiczna im. Zofii Urbanowskiej w Koninie. https://zbioryspoleczne.pl/jednostki/PL_2104_015_001_006_001 6. BoardGameGeek, „Szachy Heksagonalne”, wydanie „Jedność” Cieszyn. https://boardgamegeek.com/boardgameversion/623552/jednosc-cieszyn-polish-edition 7. Chess.com, „Help identifying (Polish?) chess set”, grudzień 2020. https://www.chess.com/forum/view/chess-equipment/help-identifying-polish-chess-set 8. Archiwum Państwowe w Katowicach, Oddział w Bielsku-Białej, akta kontroli cenowej, sygn. 13/243/0/2/304. 9. „Kronika Beskidzka”, 12 marca 1992 roku. https://sbc.org.pl/Content/20677/PDF/20677.pdf 10. Fotopolska, „Sklep Biedronka”, Cieszyn, ul. Wiejska 1. https://fotopolska.eu/Cieszyn/b31708,Sklep_Biedronka.html Numery w nawiasach otwierają przypisane źródło. Informacje z rynku kolekcjonerskiego i dyskusji internetowych zostały oddzielone od źródeł urzędowych, prasowych i archiwalnych. ## SZACHY, KTÓRE WRÓCIŁY Z NIEWOLI Adres: https://www.diagonalium.pl/historie/szachy-z-obozu-jenieckiego-patrick-linehan ### Szachy z obozu jenieckiego – historia Patricka Linehana Nie wszystkie niezwykłe zestawy szachowe powstawały z myślą o wystawach, turniejach czy eleganckich salonach. Czasami ich historia zaczynała się w miejscu, w którym nikt raczej nie zastanawiał się nad wzornictwem figur czy jakością wykonania szachownicy. Ten zestaw mieścił się w kieszeni. I właśnie w kieszeni wrócił z wojny. Kiedy trafiłem na historię Patricka Linehana, początkowo zainteresował mnie sam przedmiot. Niewielka drewniana szachownica, maleńkie plastikowe bierki i szufladka ukryta pod planszą. Prosta konstrukcja, bez szczególnie wyszukanej formy. Ot, kieszonkowe szachy. Dopiero chwilę później okazuje się, że dwie bierki nie pasują do kompletu. Jedną zastępuje guzik, drugą metalowy zatrzask. I tutaj robi się znacznie ciekawiej. Bo trudno o lepszy przykład zestawu, którego wartość nie ma właściwie nic wspólnego z materiałem, producentem czy kunsztem wykonania. Patrick Linehan służył jako szeregowy w Duke of Cornwall’s Light Infantry, brytyjskim pułku lekkiej piechoty. Podczas II wojny światowej walczył we Włoszech, a w 1944 roku dostał się do niemieckiej niewoli. Trafił do Monachium, gdzie jako jeniec wojenny pracował między innymi przy produkcji dużych, około trzymetrowych betonowych nadproży. Nie brzmi to jak miejsce, z którym chciałoby się wiązać jakiekolwiek wspomnienia. A jednak ponad siedemdziesiąt lat później Linehan zdecydował się zachować jeden drobiazg właśnie z tego okresu. Małe szachy. W 1945 roku posiadał w niewoli kieszonkowy zestaw produkowany przez amerykańską firmę W.M.F. Drueke & Sons. Konstrukcja była pomyślana praktycznie: niewielka drewniana plansza, pod nią płaska szufladka, a w środku maleńkie plastikowe bierki. Całość na tyle kompaktowa, aby można było zabrać ją razem z wojskowym ekwipunkiem. Nie wiemy natomiast, jak długo zestaw znajdował się w obozie, zanim trafił do Patricka. Wiemy, kto mu go przekazał. A właściwie — prawie wiemy. Linehan wspominał, że szachy otrzymał od południowoafrykańskiego jeńca wojennego, który przebywał razem z nim w niewoli. Nazwiska tego człowieka w muzealnej dokumentacji nie ma. Nie wiadomo też, dlaczego zdecydował się oddać właśnie Patrickowi ten niewielki komplet. Być może wcześniej razem grali. Być może właściciel wiedział już, że nie będzie go potrzebował. A może zwyczajnie przyszedł dzień, w którym jedno małe pudełko przeszło z rąk jednego człowieka do drugiego. Tutaj lepiej pozostawić znak zapytania. Historia jest wystarczająco ciekawa bez dopisywania jej brakujących fragmentów. Cornwall Museums Partnership wiąże zestaw z paczkami Czerwonego Krzyża dostarczanymi jeńcom. Sam Linehan opowiadał również o paczkach trafiających do obozu i sporach związanych z ich podziałem. W takich przesyłkach znajdowało się jedzenie, czekolada, papierosy, ale czasami również karty czy gry pozwalające choć na chwilę zająć czymś głowę. Szachy całkiem dobrze pasują do tego świata. Do zabicia czasu wystarcza plansza, trzydzieści dwie bierki i druga osoba siedząca naprzeciwko. Nie potrzeba baterii, stołu bilardowego ani szczególnie dużo miejsca. W przypadku zestawu Patricka nawet trzydziestu dwóch bierek z czasem przestało być potrzeba. Do naszych czasów zestaw dotarł w zaskakująco dobrym stanie. Ale nie kompletny. Gdzieś podczas jego wojennej historii zaginęły dwie bierki. W normalnym zestawie byłby to po prostu brak. Ktoś prawdopodobnie próbowałby później znaleźć dwa odpowiednie zamienniki albo dorobić brakujące elementy. Tutaj rozwiązanie było nieco bardziej bezpośrednie. Jedną z figur zastąpił guzik. Drugą — zatrzask. I chyba właśnie te dwa elementy podobają mi się w całym zestawie najbardziej. Nie dlatego, że są ładne. Nie są. Nie dlatego, że do siebie pasują. Tym bardziej nie. Są natomiast wyjątkowo uczciwym śladem tego, do czego te szachy rzeczywiście służyły. To nie był eksponat. Nie stały za szybą, nikt nie zakładał białych rękawiczek przed dotknięciem hetmana. Ktoś chciał zagrać partię. Brakowało bierki, więc znalazł coś, co mogło ją zastąpić. I gra toczyła się dalej. Z dzisiejszej, kolekcjonerskiej perspektywy taki guzik może wydawać się wręcz ważniejszy od oryginalnego pionka. Oryginalną figurę można przecież znaleźć albo odtworzyć. Tego konkretnego prowizorycznego rozwiązania nie da się już zastąpić bez usunięcia fragmentu historii przedmiotu. Wojna dobiegła końca, Patrick został uwolniony. Szachownica pojechała razem z nim. Według relacji zachowanej przez Bodmin Keep niewielki zestaw został schowany w kieszeni Linehana podczas jego powrotu do Wielkiej Brytanii. Podróżował Lancasterem przez Belgię. Łatwo przejść nad tym zdaniem do porządku dziennego. Człowiek wraca z niewoli. Ma ze sobą zapewne tylko ograniczoną liczbę rzeczy, które może zabrać. A gdzieś między nimi znajduje się mała drewniana szachownica. To chyba najlepiej pokazuje, że zestaw nie był dla niego przypadkowym obozowym drobiazgiem. Nie wiemy, jakie partie rozegrano na tych szachach. Nie znamy nazwisk przeciwników Patricka. Nie zachowały się zapisy ruchów ani wyniki. I całe szczęście nie musimy dorabiać do nich jakiejś „nieśmiertelnej partii z niewoli”, żeby historia była interesująca. Wystarczy fakt, że Linehan postanowił zabrać je ze sobą do domu. I tutaj właściwie mogłaby skończyć się historia większości podobnych przedmiotów. Szachownica ląduje w szufladzie. Później w pudełku. Pudełko trafia na strych. Po kilkudziesięciu latach ktoś nie wie już, skąd właściwie się wzięła. Ten zestaw miał trochę więcej szczęścia. W 2019 roku Patrick Linehan świętował w Bodmin Keep swoje setne urodziny. Wziął również udział w prowadzonym przez muzeum projekcie historii mówionej, w którym nagrywano wspomnienia osób pamiętających okres wojny. Po nagraniu swojej historii zdecydował się przekazać muzeum jeden przedmiot ze swojej prywatnej kolekcji. Nietrudno zgadnąć który. Maleńka szachownica została włączona do zbiorów Bodmin Keep, a rok później pojawiła się także w plebiscycie Cornish Object of the Year 2020. Patrick Linehan zmarł w kwietniu 2022 roku. Miał 103 lata. Szachy pozostały. Patrząc wyłącznie na wykonanie, prawdopodobnie nie zatrzymałbym się przy tym zestawie na długo. Nie jest spektakularny. Nie ma fantazyjnych figur, rzeźbionego drewna ani formy, którą można byłoby pomylić z małą rzeźbą. Drueke produkowało go jako praktyczny komplet podróżny i dokładnie na taki wygląda. A jednak w tym przypadku przedmiot jest tylko połową historii. Drugą połowę tworzy jego droga. Amerykański producent. Europa pogrążona w wojnie. Jeniec z Południowej Afryki. Brytyjski żołnierz w niewoli w Monachium. Dwie zgubione figury. Guzik. Zatrzask. Kieszeń munduru. Lancaster lecący do domu. A potem ponad siedemdziesiąt lat przechowywania czegoś, co z zewnątrz wygląda jak małe drewniane pudełko. Myślę, że właśnie takie przedmioty najlepiej tłumaczą, dlaczego kolekcjonowanie szachów potrafi być czymś więcej niż polowaniem na rzadkie modele. Najciekawszy zestaw nie zawsze musi być najstarszy, najdroższy czy najpiękniejszy. Czasami wystarczy, że spojrzymy na brakującą figurę i zamiast niej zobaczymy zwykły guzik. A potem zapytamy: skąd on się tutaj właściwie wziął? Źródła: 1. Bodmin Keep: Cornwall’s Army Museum. „The Chess Set from a Prisoner of War”. https://bodminkeep.org.uk/the-chess-set-from-a-prisoner-of-war 2. Cornwall Museums Partnership. „Patrick Linehan’s Red Cross Parcel Chess Set”. https://www.cornwallmuseumspartnership.org.uk/cornwall-heritage-awards/object-of-the-year/ ## O mnie Adres: https://www.diagonalium.pl/o-mnie Diagonalium to miejsce poświęcone szachom jako przedmiotom z historią. Nie kolekcjonuję wyłącznie zestawów - zbieram formy, materiały, ślady czasu i klimat, który zostaje przy szachownicy długo po zakończonej partii. Interesują mnie komplety z charakterem: rzemieślnicze, dekoracyjne, stare, najnowsze, nietypowe albo po prostu takie, które mają w sobie coś trudnego do nazwania. To nie jest blog o arkanach gry królewskiej, lecz osobisty pamiętnik szachowej kolekcji, obserwacji historii z nimi powiązanych, jak i fascynacji światem szachów widzianym oczami człowieka, który pewnego dnia będąc zmuszony do zaprzestanie jednej z swoich pasjii, zakochał się w ukrytych historiach drewnianych figurek. ## Polityka prywatności i regulamin Adres: https://www.diagonalium.pl/polityka-prywatnosci-i-regulamin Obowiązuje od: 12 września 2026 r. Serwis Diagonalium ma charakter prywatny, informacyjny i niekomercyjny. Nie jest sklepem internetowym, nie prowadzi kont użytkowników i nie udostępnia formularzy, komentarzy ani newslettera. Administratorem danych przekazywanych w związku z korzystaniem z serwisu jest właściciel prywatnego serwisu Diagonalium, działający pod nazwą Diagonalium. W sprawach dotyczących prywatności i działania usług można kontaktować się pod adresem kontakt@diagonalium.pl. W związku z wyświetleniem strony infrastruktura hostingowa może przetwarzać dane techniczne, takie jak adres IP, czas żądania, żądany zasób, kod odpowiedzi, typ przeglądarki lub urządzenia i adres strony odsyłającej. W korespondencji e-mail przetwarzane są dane dobrowolnie podane przez nadawcę. Służy to udostępnianiu i zabezpieczeniu serwisu, diagnostyce, obsłudze korespondencji oraz ewentualnej ochronie roszczeń, na podstawach opisanych w art. 6 ust. 1 lit. c i f RODO. Diagonalium nie zapisuje plików cookie ani danych w pamięci lokalnej przeglądarki w celach analitycznych, reklamowych lub profilowania i nie korzysta z zewnętrznych narzędzi analitycznych ani reklamowych. Dane nie służą profilowaniu ani podejmowaniu wyłącznie zautomatyzowanych decyzji. Regulamin obejmuje bezpłatne udostępnianie publicznych treści, zdjęć i informacji o kolekcji, nawigację po serwisie oraz możliwość zainicjowania kontaktu e-mail. Korzystanie wymaga urządzenia z Internetem i aktualnej przeglądarki. Użytkownik nie może dostarczać bezprawnych treści, naruszać praw osób trzecich, zakłócać działania serwisu, testować podatności bez zgody ani wykorzystywać danych kontaktowych do spamu. Umowa o udostępnianie treści trwa od wywołania strony do opuszczenia serwisu. Reklamacje można przesyłać na kontakt@diagonalium.pl i są rozpatrywane w terminie 14 dni. Kontakt: kontakt@diagonalium.pl ## Baza wiedzy Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy Pojęcia, które pomagają lepiej przyjrzeć się zestawom szachowym ### Fornir Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/fornir Na fornirowanej szachownicy pola tworzy cienka warstwa drewna. Za grubość i sztywność odpowiada to, co jest pod nią, zwykle sklejka albo inna płyta. Z wierzchu widać naturalny rysunek słojów i nic nie zdradza, co kryje się w środku. Jasne i ciemne płaty dobiera się tak, żeby dobrze zestawić kolor i kierunek usłojenia. Najwięcej powie krawędź. Jeśli nie zasłania jej ramka, w przekroju często widać cienką warstwę na wierzchu i grubsze podłoże pod spodem. Kiedy krawędź jest zakryta, zdjęcie pól pokaże wygląd drewna, ale o budowie planszy jeszcze nie przesądza. ### Lite drewno Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/lite-drewno Jedna szachownica potrafi łączyć kilka materiałów: ramkę z litego drewna, pola z forniru i sklejkę pod spodem. Samo słowo „drewniana” niewiele więc mówi. Lepiej napisać, której części dotyczy, np. „ramka z litego drewna”. Lite nie znaczy z jednego kawałka. Element bywa sklejony z kilku części, co zdradzają połączenia albo zmieniający się układ słojów. Przy planszy najwięcej pokażą zdjęcia krawędzi i spodu. Jeśli widać tylko wierzch, opis powinien poprzestać na tym, co rzeczywiście widać, np. „ramka drewniana, gatunek nieustalony”. ### Fornir równoważący Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/fornir-rownowazacy Wierzch i spód szachownicy mogą różnie reagować na zmiany wilgotności. Jeśli jedna strona pracuje mocniej niż druga, plansza zaczyna się wyginać. Dlatego pod płytą z fornirowanymi polami nakleja się drugą warstwę o podobnych właściwościach, która działa jak przeciwwaga. W przekroju widać to od razu: na górze fornir z polami, w środku płyta, na dole warstwa równoważąca. Ta dolna często jest prosta i jednolita, zwłaszcza gdy po złożeniu szachownicy ląduje wewnątrz kasetki. ### Intarsja Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/intarsja Wzór składa się z kawałków drewna, które różnią się kolorem albo rysunkiem słojów. Czasem to skromny pas rombów wzdłuż planszy, czasem motyw ułożony z wielu drobnych elementów. Na zdjęciu najwięcej mówią granice wzoru. Tam, gdzie zmienia się kierunek słojów albo widać styk dwóch kawałków, łatwo zobaczyć, jak ornament złożono. Regularną geometrię da się jednak także nadrukować, więc zdjęcie całej planszy z daleka nie wystarczy, żeby rozpoznać technikę. ### Kasetka szachowa Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/kasetka-szachowa Rozłożona kasetka jest planszą, zamknięta — pudełkiem. Bierki leżą w środku luzem albo w wyprofilowanych gniazdach. Do opisu zestawu przydają się więc dwa zdjęcia: szachownica rozłożona do gry i otwarte wnętrze. W starszych egzemplarzach dobrze obejrzeć zawiasy, zapięcie i krawędzie, które stykają się po zamknięciu. Po rozłożeniu trzeba sprawdzić, czy obie połówki tworzą równą powierzchnię. Przy pakowaniu zobaczyć, czy mieszczą się najwyższe bierki, czyli król i hetman. ### Wielkość pola Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/wielkosc-pola Od wielkości pola zaczyna się dobieranie bierek do planszy. Pojedyncze pole trudno zmierzyć dokładnie, prościej zmierzyć cały rząd ośmiu pól i podzielić wynik przez osiem. Mierzy się sam obszar gry, bez ramki i bez pasa na litery i cyfry. W opisie zestawu warto podać oba wymiary: bok pola i całą szachownicę. Dwie plansze o tej samej szerokości zewnętrznej mogą dawać zupełnie inne miejsce do gry, jeśli jedna ma szerszą ramkę. ### Proporcje bierek do planszy Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/proporcje-bierek-do-planszy Wysokość króla decyduje o tym, jak zestaw wygląda. To, czy bierki dobrze mieszczą się na polach, zależy jednak od podstawy. Przykład: król ze stopą o średnicy 38 mm zajmuje 76% szerokości pola o boku 50 mm. Postawiony na środku zostawia po 6 mm wolnego miejsca z każdej strony. Najlepszy test to rozstawić bierki w pozycji początkowej. Najpierw spojrzeć z góry na odstępy między podstawami, potem z boku, tak jak patrzy się w czasie gry. Podstawy mogą mieć dość miejsca, a mimo to szeroka głowa skoczka albo korona hetmana zaciemnią obraz pozycji. ### Dociążenie bierek Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/dociazenie-bierek Dociążenie czuć od razu, kiedy weźmie się bierkę do ręki. Ciężar umieszczony nisko przesuwa środek ciężkości ku podstawie. Liczy się też jej szerokość, więc dwie bierki o podobnej masie mogą zupełnie inaczej zareagować na to samo potrącenie. Kiedy podstawę zakrywa filc, o obciążniku najpewniej powie dokumentacja producenta albo egzemplarz, w którym wnętrze podstawy jest już odsłonięte. Masę bierki w gramach warto podać tak czy inaczej, nawet jeśli nie wiadomo, co jest w środku. ### Filc pod bierkami Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/filc-pod-bierkami Filc zmienia to, jak bierka sunie po planszy i jak brzmi, kiedy stawia się ją na polu. W starych kompletach bywa wytarty, odklejony przy brzegu albo wymieniony. Przy oglądaniu zestawu dobrze odwrócić kilka bierek tego samego koloru i porównać ich spody. Inny odcień albo kształt podklejenia może być śladem naprawy. W opisie wystarczy wtedy podać, co widać, np. „dwa piony mają ciemniejszy filc”. O wymianie można napisać, kiedy potwierdza ją historia egzemplarza albo oględziny. ### Skoczek Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/skoczek Dwa komplety mogą mieć niemal takie same piony i wieże, a zupełnie inne skoczki. W jednym grzywa jest głęboko nacięta, pysk rozchylony, nozdrza zaznaczone. W drugim ten sam koń został sprowadzony do kilku gładkich płaszczyzn. Najlepiej widać to na zdjęciach zrobionych z profilu. Przy identyfikacji liczy się też to, jak szyja przechodzi w stopę, i profil samej podstawy. Podobna głowa trafia się w różnych zestawach, więc jeden detal niczego nie przesądza. Model da się przypisać dopiero po porównaniu kilku cech, razem z pozostałymi bierkami i opakowaniem. ### Staunton Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/staunton Klasycznego Stauntona poznaje się po tym, że każda bierka ma wyraźnie inną sylwetkę. Król ma zwykle krzyż, hetman koronę, goniec ukośne nacięcie w główce, skoczek końską głowę, a wieża blanki. Pion kończy się kulą. Na rynek wprowadziła go w 1849 roku angielska firma Jaques. W opisie kolekcji „w stylu Staunton” odnosi się przede wszystkim do kształtu. Współczesne wersje mogą mieć inaczej wyrzeźbionego skoczka, zmienione proporcje i własne wykończenie. Kto je wyprodukował, często podpowiadają dopiero oznaczenia na bierkach albo pudełku. ### Sygnatura producenta Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/sygnatura-producenta Ślad po wytwórcy bywa drobny i łatwo go przeoczyć. Szukać trzeba na spodzie planszy, we wnętrzu pudełka i na podstawach bierek. Słabo odbity stempel lepiej wychodzi na zdjęciu, gdy światło pada z boku, w poprzek powierzchni. W opisie przepisuje się dokładnie to, co widać, z oryginalną pisownią, a nieczytelne miejsca się zaznacza. Sam monogram albo kilka liter trzeba porównać z oznaczeniami w katalogach i na innych zachowanych egzemplarzach. Nie każdy znak na pudełku pochodzi od producenta. Może to być znak sklepu, warsztatu, który naprawiał zestaw, albo dawnego właściciela. Ustalenie, czyj to znak, to już osobna praca. ### Etykieta i stempel na opakowaniu Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/etykieta-i-stempel Etykieta często mówi o zestawie więcej niż cokolwiek innego. Może podawać producenta, nazwę handlową, numer katalogowy albo miejscowość. Przy dokumentowaniu przydają się dwa zdjęcia: całej etykiety i zbliżenie stempla. Obok transkrypcji dobrze zapisać, gdzie oznaczenie się znajduje — na pudełku, obwolucie czy wkładce w środku. Na opakowaniu cieszyńskich „Szachów olimpijskich” spółdzielni „Jedność” jest stempel z rokiem 1981. W opisie egzemplarza można przytoczyć tę datę jako odczyt ze stempla. Sam stempel nie mówi jednak, czego data dotyczy. Do tego potrzebny byłby podpis obok niej, zapis w dokumentach albo porównanie z innymi egzemplarzami. Przy okazji warto sprawdzić, czy to, co opisuje etykieta, zgadza się z zawartością pudełka. ### Proweniencja Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/proweniencja Historia modelu dotyczy całej serii. Proweniencja — tylko tego jednego kompletu, który masz przed sobą. Składają się na nią miejsce zakupu, kolejni właściciele i okoliczności, w jakich zestaw przechodził z rąk do rąk. Pomagają ją odtworzyć rachunki, dedykacje, stare zdjęcia i wpisy w katalogach, o ile dotyczą właśnie tego egzemplarza. Kiedy sprzedający mówi, że zestaw należał do znanego szachisty albo pochodzi z jakiegoś turnieju, trzeba zapisać, skąd ta informacja. Formuła „według relacji poprzedniego właściciela” zachowuje opowieść, a czytelnik wie, na czym się ona opiera. ### Olimpiada szachowa Adres: https://www.diagonalium.pl/baza-wiedzy/olimpiada-szachowa Na olimpiadzie oprócz wyników pojedynczych partii liczy się wynik całej drużyny. Federacje wystawiają reprezentacje, które grają ze sobą mecze na kilku szachownicach naraz. Przy zabytkowych szachach słowo „olimpijskie” może znaczyć różne rzeczy: nazwę handlową modelu, pamiątkę po zawodach albo sprzęt, na którym faktycznie grano. Najpierw trzeba sprawdzić, gdzie ta nazwa się pojawia. Jeśli jest na etykiecie, można ją przytoczyć tak, jak zapisał ją producent. Udział konkretnego kompletu w zawodach wymaga osobnego dowodu, np. dokumentów organizatora albo zdjęcia, na którym da się ten komplet rozpoznać.